Zuid-Malta is het deel van het land dat eruitziet zoals heel Malta er zestig jaar geleden uitzag. De pakketreishotels hebben deze kust nooit bereikt. Het land tussen de luchthaven en de zuidelijke kliffen is nog deels agrarisch, de dorpen worden nog steeds gedomineerd door hun parochiekerken, en de belangrijkste bezienswaardigheden op het zuidelijke schiereiland zijn zo'n vijfduizend jaar ouder dan wat dan ook in Valletta. Hier bevindt zich de Maltese prehistorie, hier meert de werkende vissersvloot nog altijd aan, en hier storten de kliffen tweehonderd meter het mediterrane water in zonder ook maar één hotel erboven. Het eerlijke argument om tijd in het zuiden door te brengen is dat de rest van Malta volgebouwd is; dit deel is dat gedeeltelijk niet. Het eerlijke argument ertegen is dat niets hier een halfdaags bezoek is. Elke plek wil zijn eigen rustige ochtend of middag.
Er is geen enkele stad die het zuiden organiseert zoals Valletta het noorden organiseert of Mdina het centrum. Marsaxlokk is het pittoreske dorp, maar het is een vissershaven, geen uitvalsbasis. Marsaskala heeft meer accommodatie, maar is residentieel en rustig. De tempels en de kliffen van Dingli liggen verspreid in het agrarische landschap. Het zuiden wordt het beste begrepen als een reeks benoemde plaatsen langs de kust, met de weg ertussen.
Dit is ook de kant van Malta waar de prehistorie het culturele verhaal domineert. De Maltese tempelperiode (ongeveer 3800–2500 v.Chr.) dateert van bijna duizend jaar voor de Egyptische piramides en bracht meer staande megalithische architectuur voort dan waar ook in het Middellandse Zeegebied. Zes van de zeven UNESCO-tempelsites in Malta liggen binnen veertig minuten van elkaar in het zuiden of in de buurt. Geen van deze plaatsen verklaart zichzelf zonder context, dus de volgorde waarin je ze bezoekt doet ertoe.
De megalithische tempels: hoe ze daadwerkelijk te bezoeken
Er is één cluster op de zuidelijke kliffen (Hagar Qim en Mnajdra, gekoppeld) en nog twee landinwaarts (tempels van Tarxien, en het Hypogeum van Hal Saflieni, dat ondergronds in Paola ligt).
Hagar Qim en Mnajdra staan op de kliffen boven Wied iz-Zurrieq, ongeveer 30 minuten van Valletta met de auto. Ze zijn gekoppeld omdat ze 500 m van elkaar liggen en een gezamenlijk toegangskaartje delen (€10, audiogids inbegrepen). Beide staan onder moderne beschermende tenten, die het conservatieteam in 2009 installeerde om de erosie van het kalksteen te vertragen. De tenten zijn visueel opdringerig en de meeste foto’s die je online ziet dateren van ervoor, maar het alternatief was dat de stenen binnen vijftig jaar zouden oplossen.
Bezoek Mnajdra eerst als je tijd hebt voor beide. Het is de meest complete en meest sfeervolle van de twee, gelegen vijftig meter onder Hagar Qim met een helder zicht op de zee. Mnajdra’s zuidelijke tempel is astronomisch uitgelijnd op de equinox-zonsopgang; op 20 maart en 22 september steken de eerste zonnestralen de deuropening over en raken specifieke stenen in de apsis. Het Heritage Malta-team organiseert begeleide zonsopgang-sessies op die data, enkele weken van tevoren te boeken.
Reken op negentig minuten voor beide tempels samen, plus dertig voor het kleine bezoekerscentrum bij Hagar Qim met zijn film en reproductie-artefacten (de originelen bevinden zich in het Nationaal Museum voor Archeologie in Valletta). De wandeling tussen de twee duurt tien minuten bergafwaarts, twaalf terug.
De tempels van Tarxien liggen binnen de moderne stad Paola, omringd door appartementenblokken uit de jaren zestig. Het contrast is schril maar de site zelf is uitzonderlijk: een compact viertempelcomplex met versierde decoratie (spiralen, dieren, de beroemde onderste helft van het kolossale beeld van de “dikke dame”) dat visueel rijker is dan Hagar Qim. €6, audiogids inbegrepen, reken op negentig minuten. Combineer met het Hypogeum als je kaartjes kunt krijgen.
Het Hypogeum van Hal Saflieni is de moeilijke. Een ondergrondse necropolis uitgehouwen in de rots tussen 3300 en 2500 v.Chr., met geschilderde kamers, uitgehouwen trilithon-ingangen, en de enige Maltese prehistorische site die echt ondergronds is. Kaartjes zijn beperkt tot 80 bezoekers per dag om het kalkstenen microklimaat te beschermen, wat betekent dat je maanden van tevoren moet boeken: 2 tot 3 maanden voor juli–september, 6 tot 8 weken voor het tussenseizoen, 3 tot 4 weken voor de winter. Boek via heritagemalta.mt. Het bezoek duurt 60 minuten, €40. Er is geen walk-in-optie behalve de kleine dagelijkse last-minute-loterij, waar niet op te plannen valt.
Als je geen Hypogeum-ticket kunt krijgen, wordt het verhaal van Hal Saflieni verteld via afgietsels, foto’s en een gedeeltelijke reconstructiefilm in het Nationaal Museum voor Archeologie in Valletta. Dertig minuten waard als vervanging of als voorbereiding als je wel tickets krijgt.
Marsaxlokk en de werkende haven
Marsaxlokk is het vissersdorp in de zuidoostelijke hoek van het eiland, onderscheiden door de beschilderde luzzu-boten in de haven. De luzzu draagt het geschilderde Fenicische oog op zijn boeg, de oudste ontwerptraditie die nog actief in gebruik is in het land.
Zondagochtend is de beroemde markt. Eigenlijk twee markten: de dagelijkse versemarkt op de binnenste kade (elke ochtend geopend tot ongeveer twaalf uur), en de grotere zondag-toeristenmarkt die langs de promenade loopt met kramen met ingemaakt voedsel, kant, huishoudelijke artikelen, nepvoetbalshirts en keramiek. De vismarkt is de echte; kom er om 09:30 uur om de vangst op ijs en de onderhandelingen tussen restaurateurs en vissers te zien.
Lunchen in Marsaxlokk is de val. De visrestaurants op de kade variëren van echt goed tot toeristenkwaliteit. De betrouwbaar goede zijn onder andere Tartarun (set menu’s, vooraf boeken) en Ir-Rizzu (ongedwongener, aan de kade). De walk-ins aan de haven met menu’s in vijf talen gefotografeerd bij de deur zijn degenen die je moet overslaan.
De doordeweekse versie van Marsaxlokk is het betere bezoek als je de visserij-economie wilt begrijpen. Kom in plaats daarvan op een dinsdagochtend, zie de boten daadwerkelijk uitvaren en terugkomen, praat met wie netten zit te repareren op de kade. De zondagversie is de fotogenieke; de dinsdagversie is de echte.
Blue Grotto en de kliffen
De Blue Grotto bij Wied iz-Zurrieq is een zeegrottensysteem onder de kliffen, bereikbaar per kleine boot vanaf de kleine inham. De grotingang is fotogeniek; het grotinterieur is kort (de boot gaat naar binnen, de operator wijst drie of vier benoemde kenmerken aan, de boot komt naar buiten). De hele tocht duurt ongeveer 25 minuten, €8 per persoon, boten vertrekken als ze vol zijn (hooguit 15 minuten wachten in de zomer).
De boot is niet de belangrijkste reden om te gaan. Het uitkijkpunt aan de rand van het klif boven de inham, waar de toerbussen stoppen om foto’s van de boog van bovenaf te maken, is de betere foto. Vijf minuten vanaf de weg, gratis, weeronafhankelijk. Combineer met het bezoek aan Hagar Qim / Mnajdra (de tempels staan op de kliffen 800 m westelijk).
Als je de boot overslaat, zijn de kliffen van de Blue Grotto ook een van de weinige goede duikplaatsen vanaf de kust in het land. Lokale duikscholen organiseren boot-en-kust-trips vanaf Wied iz-Zurrieq, met bodemzicht van 25 tot 35 m in de zomer.
De kliffen van Dingli zijn de andere klifbestemming aan de zuidkust, een uur westelijk met de auto. De kliffen lopen ongeveer 5 km langs de zuidwestkust, met een steile val van ongeveer 250 meter op hun hoogste punt. Dit is het hoogste punt aan de Maltese kust en de plaats om te timen op zonsondergang: parkeer bij het dorp Dingli, loop langs de weg op de klifrand, en kies een vlakke steen vijftien minuten voordat de zon de horizon raakt. Neem een fleece mee, ook in de zomer; de wind op het klif is constant. De kapel van Sint Maria Magdalena aan de rand van het klif is het fotografische ankerpunt.
Wat over te slaan
De meeste halfdaagse zuidtours die Marsaxlokk + Blue Grotto + Hagar Qim + Tarxien in vijf uur proberen te dekken. Elk van deze plaatsen wil zijn eigen rustige bezoek; gecombineerd in één bustour breng je meer tijd door met in- en uitstappen dan met ergens naar kijken. Als je maar één dag in het zuiden hebt, geef dan prioriteit aan Hagar Qim + Mnajdra in de ochtend, lunch in Marsaxlokk en de kliffen van Dingli bij zonsondergang.
Popeye Village ligt in het noorden, niet in het zuiden; als een zuidelijke tour-route het bevat, klopt de route niet voor die dag.
Het strand van Birzebbuga heeft de vrachthaven direct erachter. Aangenaam genoeg voor lokale bewoners, niet voor een stranddag. Gebruik in plaats daarvan Mellieha Bay in het noorden.
Heen en terug
Het grootste deel van het zuiden is per bus vanuit Valletta bereikbaar, maar overstappen tussen zuidelijke sites per bus vereist wachten. Een huurauto bespaart uren.
- Valletta naar Marsaxlokk: bus #81 of #85, ongeveer 45 minuten, €2,50. Auto: 25 minuten buiten de spits.
- Valletta naar Hagar Qim / Mnajdra: bus #74 vanaf Valletta, ongeveer 60 minuten. Auto: 30 minuten.
- Valletta naar de kliffen van Dingli: bus #52 naar het dorp Dingli, daarna een wandeling van 1,5 km naar de klifrand. Auto: 35 minuten plus parkeren bij de kapel.
- Binnen het zuiden: er is geen doorlopende bus langs de kust tussen Marsaxlokk en Dingli. Huur een auto of accepteer dat sommige trajecten twee bussen vereisen met een overstap in Valletta.
Waar te slapen
Beperkt aanbod, wat deel is van de aantrekkingskracht.
Marsaskala heeft de meeste accommodatie in het zuiden, voornamelijk kleine pensions en zelfstandige appartementen langs de promenade, €70 tot €130 per nacht. Rustiger dan Sliema, goed te voet te bereiken, met een paar lokale restaurants die niet op het cruiseschip-circuit zitten.
Marsaxlokk zelf heeft een handvol pensions in het dorp, meestal kleinschalig. €90 tot €150 per nacht. Aangenaam voor een nacht of twee maar beperkte eetopties buiten de havenrestaurants.
Dorpen landinwaarts (Zurrieq, Qrendi, Siggiewi) bieden de landelijke boerderij-ervaring waar Gozo beter om bekend staat, vaak €100 tot €160 per nacht voor een stenen huis met 2 slaapkamers en een klein zwembad. Dit is de keuze voor langzaam reizen als je een auto hebt.
Gedetailleerde tips op de where-to-stay-pagina voor deze regio.
Hoe lang te blijven
Een enkele dag is genoeg voor één kliftempelbezoek, lunch in Marsaxlokk en een zonsondergang bij de kliffen van Dingli (in die volgorde, als dagtrip vanuit Valletta of Sliema).
Twee nachten met basis in Marsaskala of een boerderij in Zurrieq geven je één ongehaaste dag voor de tempels, een zondagochtend in Marsaxlokk als je data kloppen, een avond bij Dingli, en een halve dag bij Tarxien plus het Hypogeum als je tickets hebt.
Langer dan twee nachten hier blijf je ofwel toegewijd aan langzaam reizen, ofwel gebruik je het zuiden als rustige uitvalsbasis voor de rest van Malta. Beide zijn redelijk.
De eerlijke paragraaf
Het zuiden van Malta is de regio die de meeste internationale reizigers overslaan en waar de meeste archeologisch geïnteresseerde voor terugkomen. De tempels zijn niet visueel spectaculair in de moderne zin (geen stijgende bogen, geen geschilderde plafonds), maar ze dateren van bijna duizend jaar voor de Egyptische piramides en de Mesopotamische ziggoerats, en voor een deuropening staan gebouwd in 3600 v.Chr. door een samenleving die metalen gereedschap nog niet had uitgevonden is een andere soort ervaring. De kliffen zijn de kliffen. Marsaxlokk zondag is de ansichtkaart; Marsaxlokk dinsdag is de waarheid. Sla over als je voor stranden en nachtleven kwam; kom voor twee nachten als je voor een van de rest kwam.
